ฮามะอุริ วันลงทะเลขอพรของโอกินาวา

ทุกวันที่ 3 เดือน 3 ตามปฏิทินจันทรคติซึ่งเป็นวันที่น้ำทะเลลดลงมากที่สุดในรอบปี เราจะเห็นผู้คนโดยเฉพาะหญิงสาวลงไปยังชายหาดและวักน้ำทะเลขึ้นมาทำพิธีชำระสิ่งอัปมงคลออกไปในประเพณี “ฮามะอุริ・ฮามะโอริ (浜下り)” ของจังหวัดโอกินาวา และเนื่องในโอกาสที่วันที่ 7 เมษายน 2019 จะตรงกับวันฮามะอุริ เรามาทำความรู้จักประเพณีที่มีมาช้านานของจังหวัดกันค่ะ

ประเพณีที่มีงูเป็นจุดเริ่มต้น

ถ้าพูดถึงที่มาของฮามะอุริ ก็ต้องพูดถึงนิทานเรื่องลูกเขยงู (蛇婿入) นิทานพื้นบ้านที่พบได้แพร่หลายบนทุกเกาะของจังหวัดโอกินาวาค่ะ

เรื่องมีอยู่ว่าในอดีตมีหญิงสาวชาวบ้านคนหนึ่ง เป็นผู้หญิงที่สวยงามและขยันที่สุดในหมู่บ้าน แต่วันหนึ่งเธอเกิดตั้งท้องขึ้นมาอย่างปริศนา พ่อแม่ที่รู้เรื่องโกรธเธอมากและคาดคั้นถามว่าพ่อของเด็กเป็นใคร จนหญิงสาวต้องรับสารภาพว่าไม่นานมานี้มีชายหนุ่มแต่งกายแบบชนชั้นสูงคนหนึ่งมาพบเธอ และตั้งแต่นั้นมาพวกเขาก็แอบไปพบกันทุกคืน

อย่างไรก็ตาม แม่นมของหญิงสาวรู้สึกเอะใจกับเรื่องดังกล่าวและพาเธอไปหาแม่หมอของหมู่บ้าน ซึ่งแม่หมอทายทักว่าชายหนุ่มที่ว่านั่นไม่ใช่มนุษย์แต่หญิงสาวไม่เชื่อ เห็นดังนั้นแม่หมอจึงบอกว่าให้เตรียมเข็มที่สนด้ายไว้ และคืนนี้ เมื่อชายที่ว่ามาหาเธอ ให้หญิงสาวแอบกลัดเข็มที่หลังคอเสื้อเขาแล้วรอจนรุ่งสางเมื่อเขากลับไป ให้ตามเส้นด้ายไปแล้วความจริงจะปรากฏ ถึงจะไม่เชื่อแต่หญิงสาวตัดสินใจลองทำตามที่แม่หมอบอก

เช้าวันรุ่งขึ้น หลังจากที่ชายปริศนากลับไปแล้ว หญิงสาวพร้อมแม่นมเดินตามรอยเส้นด้ายไปเรื่อย ๆ จนไปถึงก้อนหินใหญ่ก้อนหนึ่ง เส้นด้ายลากยาวเข้าไปในรอยแตกของก้อนหิน และเมื่อส่องดู สิ่งที่อยู่ในนั้นคืองูอาคามาตะ (アカマタ) ขดตัวอยู่กลางกองเลือดโดยมีเข็มเสียบอยู่ที่หลังคอของมัน

งูอาคามาตะ หรือชื่อทางการคืองูปล้องฉนวนริวกิว (Loo-Choo Odd-tooth Snake)

งูที่ใกล้ตายสารภาพว่าตัวแองแปลงเป็นมนุษย์เพื่อเข้าหาหญิงสาวและขอโทษที่หลอกเธอเสมอมา พร้อมทั้งบอกว่าในวันที่ 3 เดือน 3 ให้เธอลงไปล้างตัวในทะเลเพื่อชำระมลทินออกไปก่อนจะสิ้นใจ หญิงสาวทำตามคำสั่งเสียของงูและลงไปชำระเนื้อตัวพร้อมทั้งลูกในท้องที่เกิดกับงูด้วยน้ำทะเลก่อนจะกลับไปใช้ชีวิตตามเดิม จึงเป็นที่มาของความเชื่อว่าการล้างมือและเท้าด้วยน้ำทะเลในวันที่ 3 เดือน 3 จะช่วยล้างสิ่งอัปมงคลออกไปจากตัวได้

งูร้ายที่เกาะโอกินาวากลายเป็นเทพงูที่เกาะมิยาโกะ

แม้ว่างูในนิทานบนเกาะโอกินาวาจะเป็นตัวร้ายที่หลอกลวงมนุษย์ แต่ที่เกาะมิยาโกะ (宮古島) งูตัวดังกล่าวถูกเล่าในฐานะร่างอวตารของเทพเจ้าประจำฮาริมิสุอุตาคิ (漲水御嶽) หนึ่งในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์บนเกาะ ในฉบับนี้เนื้อเรื่องดำเนินมาคล้ายกับฉบับของโอกินาวายกเว้นตอนจบค่ะ

เมื่อหญิงสาวเดินตามเส้นด้ายมาจนถึงถ้ำแห่งหนึ่ง เธอก็พบงูขาวยักษ์ตัวหนึ่งนอนอยู่โดยมีเข็มปักที่หลังคอ งูตัวนั้นมีดวงตาที่ทอประกายเหมือนดวงดาวและมีเขี้ยวแหลมราวกับกระบี่จนดูน่าเกรงขาม งูขาวบอกความจริงว่าตนเป็นร่างอวตารของเทพโคอิทสึโนะ (恋角) และเทพโคอิทามะ (恋玉) สองเทพที่ลงมาสร้างเกาะมิยาโกะเมื่อหลายร้อยปีก่อน และลูกสาวแฝดสามในท้องจะเป็นเทพปกป้องเกาะมิยาโกะต่อไป ขอให้หญิงสาวเก็บลูกไว้และเลี้ยงจนอายุ 3 ขวบ แล้วตนจะมารับลูกไป หญิงสาวรับปาก และเมื่อลูกสาวทั้งสามคนอายุครบสามขวบ เธอก็พาลูก ๆ ไปยังถ้ำที่งูอาศัยอยู่ เมื่องูยักษ์ปรากฏตัวเพื่อมารับลูกไป เด็ก ๆ กลับไม่แสดงความหวาดกลัวแต่กลับดูจะดีใจด้วยซ้ำ ผิดกับหญิงสาวผู้เป็นแม่ที่ยังคงหวาดกลัวงูอยู่ และแล้วงูขาวก็พาลูกสาวทั้งสามหายลับไป โดยเชื่อว่าเด็กหญิงทั้งสามคนกลายเป็นเทพปกป้องเกาะมิยาโกะในเวลาต่อมาจนถึงทุกวันนี้

ฮาริมิสุอุตาคิ สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ปะจำเกาะมิยาโกะ

แม้ว่าทั้งสองฉบับจะมีเนื้อหาที่ต่างกัน แต่เนื้อเรื่องของนิทานลูกเขยงูเป็นเนื้อเรื่องที่ถูกเล่าอย่างแพร่หลายและพบได้ในทุกภูมิภาคของจังหวัดค่ะ และด้วยความที่นิทานเรื่องนี้ถูกผูกไว้กับประเพณีและสถานที่สำคัญของโอกินาวา จึงอาจมองได้ว่าตราบใดที่ประเพณีและสถานที่นี้ยังมีอยู่ นิทานเรื่องนี้ก็จะยังถูกเล่าขานต่อไป และตราบใดที่นิทานเรื่องนี้ยังถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น เรื่องราวที่มาของฮามะอุริและฮาริมิสุอุตาคิก็จะยังไม่หายไป นับเป็นปรากฏการณ์ทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจอีกปรากฏการณ์หนึ่งค่ะ

คนโอกินาวาทำอะไรบ้างในวันฮามะอุริ?

ถ้าเปรียบกับญี่ปุ่นแล้ว วันฮามะอุริก็เป็นเหมือนวันเทศกาลฮินะ (ひな祭り) หรือวันเด็กผู้หญิงของโอกินาวาค่ะ วันฮามะอุริเป็นวันที่ผู้หญิง โดยเฉพาะเด็กหญิงจะลงไปล้างมือและเท้าด้วยน้ำทะเลเพื่อล้างสิ่งอัปมงคลและอธิษฐานขอให้มีสุขภาพที่ดี พิธีกรรมดั้งเดิมโดยคร่าว ๆ จะมีดังนี้ค่ะ (จำกัดเฉพาะผู้หญิง)

  1. เช้าวันฮามะอุริ นำโยโมงิโมจิ (よもぎ餅) หรือภาษาถิ่นคือฟูจิมุจิ (フーチムチ) มาไหว้บูชาแล้วนำติดตัวไปเป็นอาหารกลางวันเมื่อลงไปยังชายหาด
  2. หลังจากลงทะเล ให้ใช้นิ้วนางจุ่มน้ำทะเลแล้วแตะเจิมน้ำทะเลที่หน้าผาก ทำซ้ำสามครั้ง ขั้นตอนนี้เรียกว่ามิจินะติ (ミジナティ) ค่ะ
  3. เดินกลับขึ้นไปที่ชายหาด ระหว่างนั้นตั้งจิตขอบคุณเรื่องสุขภาพและความเจริญในปีที่ผ่านมา และอธิษฐานขอให้ปีนี้เป็นอีกปีที่มีสุขภาพดีและมีความสุขความเจริญ
  4. ล้างมือและเท้าด้วยน้ำทะเลเป็นอันจบพิธี

แม้เดิมทีจะเป็นประเพณีเพื่ออธิษฐานขอพรให้เด็กหญิงและผู้หญิงทุกวัย แต่ปัจจุบันเราจะเห็นชาวโอกินาวาทุกเพศทุกวัยลงไปยังชายหาดเพื่อขอพรกันค่ะ ประเพณีฮามะอุริจึงกลายเป็นประเพณีที่ทุกคนในครอบครัวสามารถมีส่วนร่วมได้ และเป็นวันที่ครอบครัวจะถือข้าวกล่องลงไปนั่งกินข้าวด้วยกันที่ชายหาดค่ะ

ภาพบรรยากาศวันฮามะอุริจากเกาะซามามิ (座間味島)

สำหรับวันฮามะอุริในปี 2019 นี้จะตรงกับวันอาทิตย์ที่ 7 เมษายน 2019 ที่จะถึงนี้ค่ะ เพื่อน ๆ ที่สนใจสามารถไปที่ชายหาดเพื่อชมประเพณีประจำปีหรือเดินลงทะเลเพื่อขอพรได้เช่นกันค่ะ

ในช่วงน้ำลด (โดยเฉพาะในวันฮามะอุริ) เราสามารถเดินจากชายฝั่งได้เป็นสิบๆ เมตรเลยค่ะ

ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจากแหล่งข้อมูลดังนี้ค่ะ

oki-memorial, okinawainfo, travel, do-butsu, ryukyumura, zamami.okinawa

沖縄県校長教頭祖合・沖縄県小学校社会科研究会・沖縄県中学校社会科研究会・沖縄県PTA連合会 (1979) 『沖縄のむかし話』 株式会社

神谷明仁編著・金城安太郎・佐久田繁 (1973) 「漲水御嶽」『カラー沖縄の伝説と民話』月刊沖縄社,pp.9-11

เราคือเว็บไซต์ที่นำเสนอเรื่องราวและประสบการณ์เกี่ยวกับญี่ปุ่นเชิงสร้างสรรค์สำหรับคนรักญี่ปุ่นโดยเฉพาะ!

More Stories
เหตุใดพระกระยาหารกลางวันของสมเด็จพระจักรพรรดิในสมัยเอโดะจึงต้องเป็นปลาไท?