“ไกโฮสุ” แผนที่เบื้องหลังกองทัพญี่ปุ่นในสงครามโลก

สมมติว่าถ้าเพื่อนๆ เป็นผู้นำทางการทหารคนหนึ่ง เพื่อนๆ จะให้ความสำคัญกับอะไรบ้างคะ? คำตอบที่แน่นอนคงไม่พ้นกำลังทหาร อาวุธ และกลยุทธ แต่ที่สำคัญไม่แพ้กันคงเป็นแผนที่ที่แสดงข้อมูลพื้นที่ต่างๆ อย่างละเอียดดังคำพูดคลาสสิกของซุนวูว่า “รู้เขารู้เรา รบร้อยครั้งชนะร้อยครั้ง” ค่ะ  และแผนที่สำคัญทางการทหารของญี่ปุ่นที่เราจะไปทำความรู้จักกันในวันนี้คือ “ไกโฮสุ (外邦図)” ค่ะ

ไกโฮสุคือ?

ไกโฮสุเป็นแผนที่ที่กองสำรวจ (陸地測量部) ของสำนักงานกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่น (旧陸軍参謀本部) ได้จัดทำขึ้นในช่วงตั้งแต่สมัยเมจิ (明治時代) จนถึงช่วงสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ค่ะ โดยแผนที่นั้นไม่ได้ครอบคลุมแค่พื้นที่ของญี่ปุ่นเท่านั้นแต่ยังรวมถึงพื้นที่ประเทศอื่นๆ ด้วย จึงเป็นที่มาของชื่อเรียก “ไกโฮ (外邦)” ที่หมายถึง “ประเทศอื่น” นั่นเองค่ะ

แผนที่ส่วนใหญ่ถูกจัดทำในสัดส่วน 1:50,000 และ 1:100,000 และครอบคลุมพื้นที่เป็นบริเวณกว้างมากค่ะ โดยทิศเหนือครอบคลุมจนถึงอลาสกา ทิศตะวันออกครอบคลุมถึงส่วนหนึ่งของประเทศอเมริกา ทิศใต้ครอบคลุมถึงออสเตรเลีย และทิศตะวันตกครอบคลุมถึงปากีสถาน ส่วนหนึ่งของอัฟกานิสถาน และมาดากัสการ์ค่ะ สำหรับวิธีการจัดทำแผนที่นั้นหลากหลายมากค่ะ โดยในช่วงแรกญี่ปุ่นจัดทำแผนที่โดยใช้ต้นแบบจากแผนที่ของประเทศนั้นๆ แต่เมื่อแผนที่นั้นยังมีความละเอียดไม่มากพอ ทางญี่ปุ่นจึงได้เริ่มส่งคนไปสำรวจและจัดทำแผนที่เองโดยเริ่มจากจีนและเกาหลีค่ะ ซึ่งแผนที่ที่ทางญี่ปุ่นจัดทำขึ้นเองจะใช้หน่วยวัดของญี่ปุ่นค่ะ แต่รูปแบบของแผนที่นั้นค่อนข้างหลากหลายเพราะต่างถูกจัดทำโดยปรับให้เหมาะสมกับแต่ละพื้นที่และมีการใช้สัญลักษณ์ต่างกันออกไปด้วยค่ะ

แผนที่แสดงพื้นที่ของรัสเซียซึ่งใช้แผนที่ของประเทศรัสเซียเป็นต้นแบบ

แต่เพราะเป็นแผนที่ที่ทำขึ้นเพื่อจุดประสงค์ทางการทหาร แผนที่ส่วนมากของไกโฮสุรวมถึงแม่พิมพ์ถูกทำลายเพื่อรักษาข้อมูลทางการทหารในขณะที่บางส่วนก็ถูกเก็บรักษาไว้โดยกองทัพอเมริกาในฐานะข้อมูลสำคัญของประเทศที่ตนเองเพิ่งรบชนะและเป็นข้อมูลสำหรับรับมือกับสหภาพโซเวียตต่อไปค่ะ แต่ด้วยความร่วมมือในกลุ่มนักวิจัยปัจจุบันแผนที่ไกโฮสุได้ถูกรวบรวมและเก็บรักษาไว้ตามมหาวิทยาลัยต่างๆ ได้แก่ มหาวิทยาลัยโทโฮคุ (東北大学) มหาวิทยาลัยเกียวโต (京都大学) มหาวิทยาลัยสตรีโอฉะโนะมิสุ (お茶の水女子大学) มหาวิทยาลัยโตเกียว (東京大学) มหาวิทยาลัยฮิโรชิมะ (広島大学) และมหาวิทยาลัยโคมะซาวา (駒沢大学) ค่ะ โดยจำนวนแผนที่ทั้งหมดเท่าที่มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด (Standford University) ได้บันทึกจำนวนไว้มีอยู่อย่างน้อย 7,353 ฉบับค่ะ

แผนที่เกาะโอกินาวาของกองทัพสหรัฐฯ ซึ่งมีต้นแบบจากไกโฮสุ

ไกโฮสุบอกอะไรเราได้บ้าง?

นอกจากแผนที่ไกโฮสุจะแสดงภูมิประเทศแล้ว กองทัพญี่ปุ่นยังได้จัดทำแผนที่เส้นทางการบินเหนือเมืองต่างๆ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าใครอาศัยอยู่ที่ไหนและประกอบอาชีพใดบ้างในพื้นที่ต่างๆ ค่ะ ในแผนที่หลายฉบับยังมีการจดบันทึกข้อมูลต่างๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อการวางแผนยุทธศาสตร์เช่นความเหมาะสมในการเทียบเรือตามแนวายฝั่งต่างๆ หรือตำแหน่งโรงงานผลิตอาวุธค่ะ ที่แปลกกว่าชาวบ้านคือแผนที่ฉบับหนึ่งซึ่งแสดงให้เห็นอาหารการกินของคนพื้นเมืองและเครื่องทำน้ำแข็งเครื่องเดียวบนเกาะหนึ่งในมหาสมุทรแปซิฟิกตอนใต้ค่ะ

แผนที่เซี่ยงไฮ้ฉบับนี้มีการใช้สีเพื่อแสดงถึงอาชีพของบุคคลที่อาศัยอยู่ในพื้นทีนั้นๆ (คล้ายๆ ผังเมืองเราในปัจจุบัน) เช่นสีเขียวคือที่อยู่อาศัยของชาวญี่ปุ่นในขณะที่สีฟ้าอ่อนหมายถึงบริษัทของสหรัฐอเมริกา

ไกโฮสุกับโลกปัจจุบัน

แม้ว่าปัจจุบันไกโฮสุจะสูญเสียความสำคัญทางการทหารไปหลังสงครามโลกปิดฉากลง แต่สำหรับนักประวัติสาสตร์แล้ว ไกโฮสุมีความสำคัญในฐานะแหล่งข้อมูลที่จะช่วยให้เราเห็นภาพความเป็นอยู่และภูมิประเทศต่างๆ ในอดีตและสามารถนำข้อมูลดังกล่าวมาศึกษาความเปลี่ยนแปลงของสภาพพื้นที่ การทำลายป่า และความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อมเป็นต้นได้ค่ะ

แผนที่มณฑลยูนนานฉบับนี้แสดงให้เห็นโรคที่กำลังแพร่ระบาดอยู่ในพื้นที่

ถ้าเพื่อนๆ สนใจศึกษาไกโฮสุด้วยตนเอง สามารถเข้าไปชมคลังแผนที่ไกโฮสุของหอสมุดจังหวัดกิฟุ (岐阜県図書館) ซึ่งจะมีดรรชนีแผนที่ให้เราเข้าไปดูเลขที่ของแผนที่ที่ต้องการเพื่อขอถ่ายสำเนาแผนที่นั้นๆ ได้ค่ะ (มีของประเทศไทยด้วยนะคะ) หรือจะเข้าไปชมคลังแผนที่ในหอสมุดสภานิติบัญญัติแห่งชาติของประเทศญี่ปุ่น (国立国会図書館) หรือจะเข้าไปติดตามอ่านข่าวสารเกี่ยวกับไกโฮสุได้ที่เว็บไซต์สถาบันภูมิศาสตร์แห่งมนุษย์ คณะอักษรศาตร์ มหาวิทยาลัยโอกซากา (大阪大学人文地理学教室) ได้ค่ะ

ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจาก let.osaka-uchiri.es.tohokulibrary.pref.gifundl.gonews.nationalgeographic

ชอบบทความนี้กดไลค์ให้กำลังใจนักเขียนที่นี่ค่ะ