คุมิโอโดริ มรดกวัฒนธรรมจากรั้ววังริวกิว

ถ้าพูดถึงศิลปะการแสดงของญี่ปุ่น ละครโน (能) และคาบุกิ (歌舞伎) คงจะเป็นสองคำแรกๆ ที่เรานึกออก แต่นอกจากการแสดงทั้งสองนี้แล้ว ในเกาะทางใต้ของญี่ปุ่นยังมีคุมิโอโดริ (組踊) ของจังหวัดโอกินาวา (沖縄県) ซึ่งเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของโลกที่กำลังจะหายไปอยู่ค่ะ

คุมิโอโดริคือ?

คุมิโอโดริ หรือในภาษาถิ่นคือคุมิอุดุอิ (くみうどぅい) เป็นศิลปะการแสดงที่คิดค้นโดยทามะกุสุกุโจคุง (玉城朝薫) ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ฝ่ายศิลปะการแสดงของราชสำนักริวกิวในขณะนั้น โดยมีจุดประสงค์เพื่อรับรองและสร้างความบันเทิงให้แก่ผู้แทนองค์จักรพรรดิของจีนซึ่งจะเดินทางมาเพื่อแต่งตั้งกษัตริย์ใหม่ของอาณาจักรริวกิว (琉球王国) ค่ะ โดยในการคิดค้นคุมิโอโดริ โจคุงได้รวมเอาพื้นฐานการแสดงคาบุกิและละครโนของญี่ปุ่น การแสดงของจีน และการแสดงโบราณของริวกิวมาผนวกเข้าไว้ด้วยกัน กลายเป็นการแสดงรูปแบบใหม่และประสบความสำเร็จเป็นอย่างมากโดยเฉพาะในช่วงปีโชวะที่ 47 (ค.ศ.1972) จนถูกจัดให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของญี่ปุ่นและได้รับการยกย่องไปทั่วโลกเมื่อยูเนสโกลงทะเบียนให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของโลกเมื่อปี ค.ศ.2010 ค่ะ เดิมทีคุมิโอโดริเป็นศิลปะการแสดงที่มีเพียงชนชั้นสูงในราชสำนักริวกิวเท่านั้นที่จะชมได้ แต่ต่อมาการแสดงก็ค่อยๆ เปิดกว้างให้ประชาชนคนทั่วไปสามารถชมได้เช่นกันค่ะ

บทละครคุมิโอโดริที่โจคุงเขียนและยังได้รับความนิยมจนถึงทุกวันนี้ถูกเรียกว่า “โจคุง โนะ โกะบัง (朝薫の五番)” ซึ่งได้แก่บทละครทั้งห้าเรื่องนี้ค่ะ

นิโด เทคิอุจิ (二童敵討)

หรือแปลได้ว่าการล้างแค้นของสองบุตร เป็นบทละครที่เล่าถึงการล้างแค้นของสองพี่น้องลูกชายของโกสะมารุ (護佐丸) ผู้ถูกใส่ร้ายและประหารชีวิตอย่างไม่เป็นธรรม บทละครนี้เป็นบทละครคุมิโอโดริเรื่องแรกที่ถูกนำมาแสดงพร้อมๆ กับบทละครอีกเรื่องคือชูชินคาเนะอิริค่ะ

ชูชินคาเนะอิริ (執心鐘入)

เป็นเรื่องเกี่ยวกับหญิงคนหนึ่งที่ตกหลุมรักชายรูปงามชื่อวากะมัตสึมากจนถึงขั้นกลายเป็นปีศาจและถูกปราบโดยนักบวช

อนนะโมโนกุรุอิ (女物狂)

เป็นเรื่องเกี่ยวกับหญิงที่ลูกชายถูกลักพาตัวโดยโจรที่มักลักพาตัวเด็กไปขาย หญิงคนนั้นเสียสติไปในขณะที่ตามหาลูกชายแต่สุดท้ายก็ได้พบกันอีกครั้ง

โคโคโนะมากิ (孝行之巻)

แม่ ลูกสาว และลูกชายต้องใช้ชีวิตอย่างยากจนหลังจากบิดาเสียชีวิตไป วันหนึ่งทางการได้ประกาศจะให้รางวัลแก่ผู้ที่ยินดีจะสละชีวิตเป็นเครื่องสังเวยเพื่อช่วยทุกคนจากคำสาปของอสรพิษที่สาปที่แห่งนี้ไว้ พี่สาวอาสายอมสละชีวิตเพื่อช่วยครอบครัวแต่สุดท้ายเทพเจ้าเห็นใจในความเสียสละและช่วยเหลือให้ครอบครัวมีความสุขในที่สุด

เมคารุชี (銘苅子)

ชายชาวบ้านชื่อเมคารุชีนำผ้าคลุมสวรรค์ของเทพธิดาไปซ่อนทำให้เธอกลับสวรรค์ไม่ได้ ทั้งสองแต่งงานกันและมีบุตรสองคน แต่ไม่นานความลับก็ถูกเปิดเผยและเทพธิดากลับสวรรค์ไปหลังจากหาผ้าคลุมสวรรค์ของตัวเองเจอ ทางราชสำนักได้ยินเรื่องราวประหลาดจึงเข้ามาช่วยเหลือครอบครัวนี้

องค์ประกอบของคุมิโอโดริ

การเข้าใจองค์ประกอบของคุมิโอโดริเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้เราชมมคุมิโอโดริได้สนุกค่ะ โดยคุมิโอโดริมีองค์ประกอบหลัก 3 อย่างได้แก่

บทพูด (唱え・台詞)

บทพูดในละครคุมิโอโดริจะมีจังหวะการพูด 8-8-8-6 พยางค์เหมือนบทเพลงริวขะ (琉歌) และจากบทพูดนี้เราสามารถรู้เพศ ฐานะ และบทบาทของตัวละครได้ด้วยค่ะ อย่างไรก็ตาม บทพูดในละครทั้งหมดจะเป็นภาษาถิ่นค่ะ ถึงอย่างนั้นข้างๆ เวทีจะมีจอแสดงคำแปลภาษาญี่ปุ่นให้เราอ่านได้ค่ะ

ดนตรี (音楽)

ดนตรีเป็นส่วนสำคัญในการแสดงความรู้สึกของตัวละครต่างๆ เพราะตัวละครในคุมิโอโดริจะไม่แสดงสีหน้าใดๆ ทั้งนั้นค่ะ นอกจากนี้ดนตรียังแสดงอุปนิสัย ระยะเวลา และการเดินทางของตัวละครได้ด้วยค่ะ เครื่องดนตรีที่ใช้ในคุมิโอโดริได้แก่ ซันชิน (三線) ขลุ่ย โกโตะ (箏) กลองไทโกะ (太鼓) และซอโคะคิว (胡弓) ค่ะ

การรำ (踊り・所作)

แน่นอนว่าขึ้นชื่อว่าเป็นคุมิโอโดริแล้ว การรำก็เป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการแสดงค่ะ โดยนอกจากการเดินเรื่องแล้วเรายังสามารถเห็นอากัปกิริยาของตัวละครได้ผ่านท่าทางการรำได้ด้วยค่ะ

นอกจากองค์ประกอบทั้งสามอย่างนี้แล้ว อีกสิ่งสำคัญที่จะช่วยให้เราชมคุมิโอโดริได้สนุกคือจินตนาการของเราเอง เพราะฉากที่ใช้ในการแสดงจะมีเพียงผ้าลายบิงกาตะ (紅型) ผืนเดียวและตัวละครจะไม่มีการแสดงสีหน้าใดๆ ด้วยค่ะ ดังนั้นการจะเห็นภาพว่าตัวละครกำลังทำอะไร อยู่ที่ไหน รู้สึกอย่างไรนั้นเป็นสิ่งที่ผู้ชมอย่างเราต้องจินตนาการขึ้นเองโดยมีบทพูด ดนตรี และการรำเป็นตัวช่วยค่ะ

อยากชมคุมิโอโดริต้องไปที่ไหน?

เพื่อนๆ ที่สนใจชมคุมิโอโดริสามารถเข้าชมการแสดงได้ที่โรงละครแห่งชาติโอกินาวา (国立劇場おきなわ) ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อจัดการแสดงคุมิโอโดริและศิลปะการแสดงอื่นของโอกินาวาโดยเฉพาะค่ะ เพื่อนๆ สามารถจองตั๋วออนไลน์ได้ผ่านเว็บไซต์ของโรงละครโดยทั่วไปราคาตั๋วจะอยู่ที่ 3,000 เยนแต่จะมีบางโอกาสที่ทางโรงละครจะจัดกิจกรรมพิเศษเพื่อให้ผู้คนได้เข้าชมและเรียนรู้เกี่ยวกับคุมิโอโดริได้ในราคาเพียง 1,600 เยนเท่านั้นค่ะ

ถ้าเพื่อนๆ ได้มีโอกาสไปเที่ยวโอกินาวาและอยากลองสัมผัสกับชีวิตในรั้ววังริวกิว การชมคุมิโอโดริก็เป็นอีกหนึ่งกิจกรรมที่ไม่ควรพลาดค่ะ

ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจาก nt-okinawatabiraintj.jac ค่ะ

ชอบบทความนี้กดไลค์ให้กำลังใจนักเขียนที่นี่ค่ะ